داشت . امّا باور نائينى اين بود كه هدف خراسانى در اين سفر جمعى ، تدارك اصلاحاتى در مشروطيّت ايران بود ، كه به زعم او ، سخت به استبداد گراييده بود . به هر حال ، علت يا علل مرگ ناگهانى آخوند ، هم چنان در غبار فرضيه‌هاى ناهم‌ساز تاريخى مكنون مانده است . « 1 » مبانى انديشهء سياسى آخوند اشاره كرديم كه آخوند خراسانى بالاترين مجتهد شيعه است ، كه از موضع « مرجع دينى » سرسختانه از مشروطيّت ايران دفاع كرد . او براى اين موضع‌گيرى سياسى و مهم خود ، البته دليل شرعى - اجتهادى داشت و به همين دليل ديدگاه سياسى خود را در قالب مذهب « فتوى » ارائه مىكرد . خراسانى در حمايت از « اساس مشروطيّت » فتواى دينى مهمّى صادر كرد كه از حيث ريخت‌شناسى و تركيب واژگانى ، فتواى ميرزاى شيرازى براى تحريم تنباكو را تداعى مىكرد و شايد هم به قصد همين « تداعى » در همان قالب ارائه شده است . اسناد تاريخى فتواى آخوند خراسانى و همراهان او را چنين گزارش كرده‌اند : « هم‌راهى با مخالفين اساس مشروطيّت ، هر كه باشد ، ولو با تعرّض بر مسلمانان حاميان اين اساس قويم ، محاربه با امام عصر ( عج ) است » . « 2 » آخوند خراسانى متعاقب فتواى فوق ، كه خصلت تحريمى و سلبى دارد ، فتواى ايجابى و مهم‌ترى نيز در بارهء تشويق شيعيان به حمايت از مشروطه صادر كرد و هرگونه مبارزه در استحكام مشروطيّت را وجهى شرعى و تكليفى الهى معرّفى كرد : به عموم ملّت ، حكم خدا را اعلام مىداريم . اليوم ، همّت در دفع اين سفّاك جبار و دفاع از نفوس و اعراض و اموال مسلمين ، از اهم واجبات ، و دادن ماليات به گماشتگان او ، از اعظم محرّمات ، و بذل و جهد در استحكام و استقرار مشروطيّت ، به منزلهء جهاد در ركاب امام زمان - ارواحنا فداه - و سر

--> ( 1 ) . تشيّع و مشروطيّت ، ص 160 ( 2 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 615